Mỗi làn sóng công nghệ mới đi qua cùng một đường: kỳ vọng vượt xa thực tế, rồi thất vọng, rồi mới tới giai đoạn ứng dụng thật.
Vấn đề là doanh nghiệp đầu tư ở đỉnh kỳ vọng thì trả giá cao nhất — và họ thường là những người nghe nhiều nhất về công nghệ đó.
Các kỳ vọng sai phổ biến
"Mua thiết bị là xong." Thiết bị là phần nhỏ nhất. Phần lớn chi phí và công sức nằm ở tích hợp, đào tạo, và sửa lại quy trình quanh nó.
"Nó sẽ thay người." Thực tế phổ biến hơn là làm được nhiều hơn với cùng số người, và cơ cấu công việc đổi chứ không giảm người. Đặt kỳ vọng giảm người thì cả đội chống lại việc triển khai, và dự án chết vì lý do con người.
"Cái gì cũng tự động hoá được." Việc lặp lại, có quy tắc rõ, sai không nghiêm trọng thì tự động hoá được. Việc cần phán đoán, cần chịu trách nhiệm, cần có mặt thì không.
"Càng thông minh càng tốt." Thiết bị đơn giản, bền, dễ sửa thường hiệu quả hơn thiết bị nhiều tính năng mà hỏng thì chờ chuyên gia từ xa tới.
"Đối thủ có nên mình phải có." Lý do tệ nhất để đầu tư, và là lý do phổ biến nhất.
"Nó sẽ tốt lên nên mua trước." Ngược lại: công nghệ tốt lên thì giá xuống và thiết bị mua sớm lạc hậu nhanh. Mua khi nó giải được bài toán cụ thể của mình, không mua để chờ.
"Người bán nói được thì làm được." Trình diễn trong điều kiện chuẩn khác vận hành trong xưởng thật.
Vì sao kỳ vọng bị đẩy lên
Không phải do ai lừa dối — có những cơ chế cấu trúc:
Người bán thiết bị làm nội dung. Toàn bộ thông tin về một công nghệ đến từ bên có lợi khi bạn mua.
Trường hợp thành công được kể, thất bại thì không. Không ai viết bài về dự án tự động hoá thất bại — nên bức tranh bị lệch sẵn.
Trình diễn chọn điều kiện tốt nhất.
Truyền thông cần tin hấp dẫn. "Máy làm được việc này" là tin; "máy làm được trong bảy mươi phần trăm trường hợp và cần người kiểm" thì không.
Người quyết định không phải người vận hành. Người mua nghe trình diễn; người phải làm việc với nó hằng ngày thì không được hỏi.
Chính sách và phong trào tạo áp lực phải "chuyển đổi".
Cách nghĩ đúng
Bắt đầu từ bài toán, không từ công nghệ. Đo xem chỗ nào đang tốn nhất, rồi mới tìm cách giải — có khi cách giải không phải công nghệ.
Hỏi người đang vận hành thứ tương tự ở nơi khác, không hỏi người bán.
Xin đi xem một cơ sở đang dùng thật — không phải phòng trình diễn.
Thử nhỏ trước. Một trạm, một dây chuyền, một bộ phận — rồi đo.
Đo trước và sau. Không có số trước thì không biết có cải thiện gì.
Tính tổng chi phí gồm tích hợp, đào tạo, bảo trì, phụ tùng, và thời gian dừng khi hỏng.
Hỏi ai sửa và bao lâu tới — câu hỏi quyết định với thiết bị ở Việt Nam.
Hỏi nếu bỏ thì mất gì — thiết bị mà quy trình phải xây lại quanh nó thì khó quay lại.
Chỗ công nghệ thật sự làm tốt
Để cân bằng, vì phần này cũng thật:
Việc lặp lại nhiều lần, không đổi.
Việc người không muốn làm — nặng, nóng, bụi, độc, ca đêm. Ở đây bài toán không phải năng suất mà là không tuyển được người.
Việc cần độ đều — kiểm tra, đo đạc, ghi chép.
Việc thao tác trên văn bản và dữ liệu ở khối lượng lớn.
Việc mà sai thì phát hiện được ngay và sửa được.
Nhận ra danh sách này thì thấy rõ: công nghệ giải được nhiều việc thật, chỉ không phải mọi việc — và biết ranh giới thì đầu tư đúng chỗ.
AI đổi được gì
Bài này nói về kỳ vọng, nên phần này cũng phải tự chiếu:
- Tính tổng chi phí và mô phỏng kịch bản trước khi đầu tư — phép tính mà người mua ít làm.
- Đọc và so sánh thông số kỹ thuật, dịch tài liệu của nhà cung cấp.
- Soạn câu hỏi cho người bán — và người mua biết hỏi thì trình diễn bớt thuyết phục một chiều.
- Phân tích dữ liệu vận hành để biết chỗ nào đang tốn.
- Tìm và đọc kinh nghiệm của người đã triển khai ở nơi khác.
Và ranh giới, áp cho chính công nghệ này:
- Nó cũng đang ở giai đoạn kỳ vọng cao. Phần lớn nội dung về nó do bên bán viết, trường hợp thành công được kể và thất bại thì không — đúng cơ chế mô tả ở trên.
- Nó làm rất tốt việc thao tác trên văn bản và làm kém việc cần chịu trách nhiệm.
- Nó nói chắc chắn cả khi sai — nên người dùng phải đủ chuyên môn để kiểm, và đó là ranh giới thật.
- Nó không thay được đo lường. Mọi phân tích đều dựa trên số liệu mà doanh nghiệp phải tự thu.
Vì sao cái tên đáng chú ý
Cái tên ghép robot với một từ mang sắc thái siêu nhiên — và chính sự ghép đó là chủ đề của bài: hiện tượng thần thánh hoá công nghệ.
Đó là một cái tên có sức nhớ, và nó cho phép nói một điều mà ít ai nói trong các nội dung về công nghệ: hãy hạ kỳ vọng xuống mức đúng.
Về nội dung, đây là chỗ trống rõ: mọi nội dung về tự động hoá và AI ở Việt Nam hiện do bên bán thiết bị, bên bán phần mềm, hoặc bên bán khoá học viết — và tất cả đều nói rằng nên đầu tư nhiều hơn và nhanh hơn.
Không ai nói về các kỳ vọng sai, không ai chỉ ra rằng không có bài viết nào về dự án thất bại nên bức tranh bị lệch sẵn, và không ai nhắc rằng mua ở đỉnh kỳ vọng là trả giá cao nhất.
Mà đó là thông tin trực tiếp bảo vệ tiền của người đi mua.
AI đã làm cho việc tạo nội dung ca ngợi công nghệ rẻ đi rất nhiều — nên kỳ vọng sẽ còn bị đẩy cao hơn. Thứ còn khan hiếm là một tiếng nói hạ kỳ vọng về đúng mức, và một cái tên đủ gợi để người ta nhớ vì sao cần làm thế.
robothienthan.com là phần thứ hai.
Xem thông tin tên miền: robothienthan.com trên Tên Miền Đẳng Cấp
