Lời khuyên nghề nghiệp mười năm trước: chọn một nghề, đi sâu, thành chuyên gia.
Lời khuyên năm năm trước: biết nhiều thứ, linh hoạt, học nhanh.
Cả hai đều có lý, và phép tính vừa đổi lần nữa — theo hướng mà cả hai lời khuyên đó đều không nói tới.
Cái đang mất giá
Nhìn thẳng thì nhóm này rõ:
Kiến thức tra được. Biết nhiều thông tin không còn là lợi thế khi ai cũng tra trong ba giây.
Kỹ năng thao tác trên văn bản — viết một bản mô tả, soạn một hợp đồng mẫu, dịch một tài liệu, tổng hợp một báo cáo. Đây là nhóm bị ảnh hưởng nhanh nhất.
Kỹ năng ở mức sơ cấp của nhiều nghề. Người mới vào nghề vốn làm những việc đơn giản để học — và chính những việc đó đang được tự động hoá. Đây là vấn đề lớn nhất và ít được nói: con đường vào nghề đang bị cắt ở bậc thấp nhất.
Nghề trung gian thuần thông tin — người đứng giữa chỉ để chuyển thông tin từ bên này sang bên kia.
Biết rộng mà không sâu chỗ nào. Đây là phần đáng chú ý: lời khuyên "biết nhiều thứ" mất giá nhanh nhất, vì biết sơ sơ nhiều thứ là đúng thứ máy làm được.
Cái đang lên giá
Chuyên môn đủ sâu để kiểm được kết quả. Máy làm nhanh nhưng sai — và chỉ người biết nghề mới phát hiện. Người có chuyên môn sâu nay làm được khối lượng lớn hơn nhiều, tức là giá trị của họ tăng, không giảm.
Kỹ năng tay và kỹ năng cần có mặt. Thợ điện, thợ hàn, điều dưỡng, đầu bếp, thợ chạm — nhóm này gần như không bị ảnh hưởng, và đang thiếu người.
Chịu trách nhiệm. Một lời khuyên có người chịu trách nhiệm khác hẳn một câu trả lời không ai chịu. Đây là thứ càng ngày càng đáng tiền.
Quan hệ và lòng tin — bán hàng, đàm phán, giữ khách, dẫn dắt đội ngũ.
Phán đoán trong tình huống chưa có tiền lệ.
Biết đặt câu hỏi đúng. Công cụ trả lời tốt câu hỏi tốt và trả lời rỗng câu hỏi rỗng — nên khả năng xác định vấn đề trở thành phần khan hiếm.
Sâu một chỗ cộng biết đủ nhiều chỗ khác để ghép. Đây là hình mẫu đang lên giá nhất: không phải chọn giữa sâu và rộng, mà là sâu một cái và rộng vừa đủ để nối nó với thứ khác.
Phép tính cho từng nhóm người
Người mới vào nghề: đi sâu một nghề có phần thực hành, và đi sâu nhanh hơn trước — vì bậc sơ cấp không còn nuôi được lâu. Nghề có kỹ năng tay hoặc nghề cần chứng chỉ hành nghề thì an toàn hơn nghề thuần văn phòng.
Người đang giữa sự nghiệp: đào sâu thêm chỗ mình đã có nền, đừng chuyển sang học rộng. Lợi thế của bạn là kinh nghiệm — và kinh nghiệm chỉ có giá khi nó đủ sâu để kiểm được máy.
Người làm nghề đang bị ảnh hưởng: tính xem phần nào của công việc mình là phán đoán và phần nào là thao tác. Chuyển dần về phía phán đoán, và dùng công cụ làm phần thao tác.
Người làm chủ: biết rộng là bắt buộc, nhưng phải sâu ở chỗ quyết định — thường là hiểu khách và hiểu sản phẩm.
Người lớn tuổi: đừng học lại từ đầu một nghề mới; bán phần kinh nghiệm mà người trẻ chưa có.
Chỗ lời khuyên thường sai
"Học lập trình" như giải pháp chung. Đây là nghề bị ảnh hưởng sớm ở bậc sơ cấp, và không phải cửa vào dễ như mười năm trước.
"Học kỹ năng mềm". Không sai nhưng quá chung — và kỹ năng mềm không có chuyên môn đi kèm thì không bán được.
"Làm nhiều việc cùng lúc để an toàn." Phân tán thì không sâu được chỗ nào, và đó là chỗ dễ bị thay nhất.
"Nghề nào cũng sẽ bị thay thế nên không cần học sâu." Ngược hẳn: chính vì nhiều việc được tự động hoá mà phần còn lại đòi hỏi sâu hơn.
Chọn nghề theo danh sách nghề hot. Danh sách đó đổi nhanh hơn thời gian học một nghề.
Cách tự đánh giá
Vài câu hỏi cụ thể về công việc của mình:
Phần nào của việc mình làm là thao tác lặp lại? Đó là phần nên chuyển cho công cụ, và nếu nó chiếm phần lớn thì cần tính lại.
Mình kiểm được kết quả của máy trong lĩnh vực nào? Đó chính là chỗ mình sâu — và là tài sản.
Nếu sai thì ai chịu? Việc mình chịu trách nhiệm là việc khó thay.
Việc của mình có cần có mặt không?
Mình biết đặt câu hỏi nào mà người ngoài ngành không biết đặt?
AI đổi được gì
Đây là bài mà công nghệ vừa là nguyên nhân vừa là công cụ:
- Học sâu nhanh hơn nhiều — giải thích khái niệm khó, trả lời câu hỏi cụ thể của mình, luyện tập có phản hồi. Rào cản tiếp cận tri thức chuyên sâu vừa hạ mạnh.
- Làm phần thao tác để dành thời gian cho phần phán đoán.
- Bù phần rộng — người sâu một lĩnh vực nay nối được với lĩnh vực khác dễ hơn, tức là mô hình sâu một cộng rộng vừa đủ trở nên khả thi hơn.
- Học nghề tay qua hướng dẫn và phân tích động tác.
Ranh giới:
- Không thay được giờ luyện tập. Đi sâu cần thời gian thật, và không có đường tắt.
- Không thay được kinh nghiệm từ việc thật — nhất là kinh nghiệm từ những lần sai.
- Nhờ nó làm hộ thì không đi sâu được — và đây là cái bẫy với người mới: dùng công cụ để qua việc thay vì để học việc.
- Không nói được nghề nào sẽ an toàn trong mười năm, và mọi dự đoán như vậy nên bị nghi ngờ.
Vì sao cái tên đáng chú ý
"Chiều sâu" gọn, hai âm tiết, và mang đúng luận điểm: chiều sâu là thứ đang lên giá, không phải chiều rộng.
Về nội dung, đây là câu hỏi mà gần như mọi người đi làm ở Việt Nam đang tự hỏi, và nội dung tiếng Việt về nó thì gần như toàn bộ là bài dịch hoặc bài truyền cảm hứng không có phân tích.
Không ai nói rõ cái gì đang mất giá và cái gì đang lên giá, không ai chỉ ra rằng con đường vào nghề đang bị cắt ở bậc thấp nhất, và không ai nói rằng lời khuyên "biết nhiều thứ" đang mất giá nhanh nhất.
Mà đây là quyết định ảnh hưởng tới nhiều năm đời sống của một người.
AI đã làm cho việc học sâu rẻ và nhanh hơn bao giờ hết — đúng lúc chiều sâu trở thành thứ đáng giá nhất. Thứ còn khan hiếm là cách nghĩ rõ về phép tính đó, và một cái tên nói trúng kết luận.
chieusau.com là phần thứ hai.
Xem thông tin tên miền: chieusau.com trên Tên Miền Đẳng Cấp
