Câu hỏi "Việt Nam có làm được robot không" đặt sai vấn đề, giống như câu hỏi về AI.
Chế tạo một hệ thống tự động hoá gồm nhiều lớp, và các lớp đòi hỏi năng lực rất khác nhau.
Các lớp trong một hệ thống tự động hoá
Linh kiện lõi. Động cơ chính xác, hộp giảm tốc, cảm biến lực, bộ điều khiển chuyên dụng. Đòi hỏi vật liệu và gia công chính xác cao — tập trung ở vài nước.
Cơ khí khung và kết cấu. Gia công cơ khí thông thường, chế tạo khung, vỏ, băng tải.
Bộ điều khiển và phần mềm nhúng.
Tích hợp hệ thống. Ghép robot, băng tải, cảm biến, phần mềm thành một dây chuyền chạy được cho một nhà máy cụ thể.
Lập trình ứng dụng. Dạy robot làm đúng việc của khách.
Bảo trì và vận hành.
Việt Nam gần như không cạnh tranh được ở lớp một. Bốn lớp dưới thì hoàn toàn khác.
Chỗ Việt Nam làm tốt
Tích hợp hệ thống. Đây là lớp có giá trị cao nhất trong các lớp còn lại và cũng là chỗ cần hiểu bài toán của khách. Nhà máy ở Việt Nam, vấn đề ở Việt Nam, người giải phải ở đây.
Cơ khí chế tạo. Năng lực gia công đã khá lên nhiều, và chi phí cạnh tranh.
Lập trình và phần mềm.
Thiết bị chuyên dụng quy mô nhỏ. Máy làm một việc cụ thể cho một ngành cụ thể — phân loại nông sản, đóng gói, kiểm tra chất lượng. Nhà sản xuất nước ngoài không làm vì thị trường nhỏ.
Bảo trì. Nhà máy cần người ở gần, đến được trong ngày.
Rào cản thật
Phụ thuộc linh kiện nhập. Giá và thời gian giao hàng nằm ngoài tầm kiểm soát.
Thiếu kỹ sư có kinh nghiệm thực tế. Học được lý thuyết nhưng ít cơ hội làm dự án thật.
Khách hàng chưa sẵn sàng. Nhiều nhà máy chưa chuẩn hoá quy trình — tự động hoá một quy trình lộn xộn thì không chạy được.
Vốn cho giai đoạn phát triển sản phẩm. Làm ra máy đầu tiên tốn nhiều và chưa bán được.
Cạnh tranh với lao động giá rẻ. Khi nhân công còn rẻ thì bài toán hoàn vốn của máy khó hơn — dù khoảng cách này đang thu hẹp.
Thiếu tiêu chuẩn và chứng nhận an toàn cho thiết bị sản xuất trong nước khi muốn xuất khẩu.
Bài toán hoàn vốn của khách hàng
Đây là thứ quyết định thị trường, và người bán thiết bị nên hiểu rõ hơn cả khách:
Chi phí nhân công thay thế được. Bao nhiêu người, lương bao nhiêu, làm mấy ca.
Tỉ lệ lỗi giảm. Với một số ngành đây là khoản lớn hơn cả tiết kiệm nhân công.
Công suất tăng. Chỉ có giá trị nếu bán được thêm hàng.
Chi phí ẩn. Bảo trì, phụ tùng, người vận hành có kỹ năng, thời gian dừng máy khi hỏng.
Thời gian chuyển đổi. Vài tháng chạy thử với năng suất thấp hơn trước.
Máy chỉ hợp lý khi sản lượng đủ lớn và sản phẩm đủ ổn định. Nhà máy làm đơn hàng nhỏ, mẫu đổi liên tục thì tự động hoá cứng là sai lựa chọn — và đây là lý do nhiều khoản đầu tư thất bại.
AI đổi được gì
Phần thay đổi thật trong vài năm qua:
- Robot học được việc mới nhanh hơn. Trước đây phải lập trình từng chuyển động; giờ dạy bằng cách làm mẫu. Điều này hạ rào cản cho ứng dụng ở quy mô nhỏ.
- Thị giác máy rẻ đi nhiều. Nhận dạng, phân loại, kiểm tra chất lượng — mảng mà camera cộng phần mềm thay được cả dây chuyền kiểm tra thủ công.
- Robot làm việc với sản phẩm không đồng đều — nông sản, hàng thủ công. Trước đây gần như bất khả.
- Lập trình và mô phỏng nhanh hơn, giảm chi phí phát triển.
- Chẩn đoán lỗi và bảo trì dự đoán từ dữ liệu vận hành.
Ranh giới:
- Không thay được cơ khí chính xác. Phần cứng vẫn là phần cứng, và đây vẫn là chỗ Việt Nam phụ thuộc.
- Không thay được kỹ sư hiểu quy trình sản xuất của khách — lớp tích hợp vẫn cần con người.
- An toàn máy móc là vấn đề pháp lý và tính mạng. Hệ thống có người làm việc gần robot phải có thiết kế an toàn được thẩm định, không phụ thuộc vào phần mềm nhận diện.
- Không tự động hoá được một quy trình chưa chuẩn hoá.
Vì sao cái tên đáng chú ý
Cái tên ghép từ quốc tế cho lĩnh vực với tên nước — ngắn, đọc được ở cả hai phía, và định vị rõ là năng lực Việt Nam.
Điều đó quan trọng vì khách hàng của mảng này gồm cả nhà máy trong nước lẫn đối tác nước ngoài đang tìm nơi gia công và tích hợp.
Và nội dung tiếng Việt về mảng chế tạo — khác với mảng mua và dùng — gần như không có, trong khi số doanh nghiệp làm tự động hoá đang tăng.
AI đã làm cho phần phần mềm và lập trình robot rẻ đi rất nhiều, nên rào cản dịch chuyển về phía cơ khí, tích hợp và hiểu quy trình. Thứ còn khan hiếm là kỹ sư hiểu nhà máy thật, và một cái tên nói rõ đây là năng lực Việt Nam.
robotsviet.com là phần thứ hai.
Xem thông tin tên miền: robotsviet.com trên Tên Miền Đẳng Cấp
