Chủ doanh nghiệp nhỏ mỗi tuần phải quyết mấy chục việc: có nhận đơn này không, có tuyển người này không, có nhập lô hàng kia không, có mở thêm chỗ nữa không.
Gần như không quyết định nào có đủ thông tin. Và không có ai để bàn.
Không có cách nào làm cho thông tin đủ. Nhưng có vài cách làm cho quyết định ít sai hơn.
Phân loại theo mức đảo ngược
Đây là cách phân loại hữu dụng nhất, và nó đổi hẳn cách dùng thời gian:
Quyết định đảo được dễ — thử một mặt hàng mới, đổi giờ mở cửa, thử một kênh bán. Sai thì đổi lại, mất ít. Nhóm này nên quyết nhanh và thử, đừng họp bàn.
Quyết định đảo được nhưng tốn — tuyển một người, đổi nhà cung cấp, đầu tư một thiết bị vừa. Cân nhắc vừa phải, đặt mốc xem lại.
Quyết định gần như không đảo được — ký thuê mặt bằng dài hạn, vay một khoản lớn, bán cổ phần, đổi tên thương hiệu. Nhóm này đáng bỏ nhiều thời gian và đáng hỏi người khác.
Sai lầm phổ biến: dành nhiều thời gian cho nhóm một và quyết nhanh nhóm ba. Người ta cân nhắc cả tuần việc có nhập thêm mười thùng hàng, rồi ký hợp đồng thuê năm năm trong một buổi chiều.
Hỏi cái gì sẽ thay đổi quyết định
Một câu hỏi lọc rất nhanh:
Thông tin nào, nếu biết, sẽ làm mình quyết khác?
Nếu câu trả lời là "không có gì" thì đã đủ để quyết — và việc chần chừ là chuyện tâm lý, không phải chuyện thiếu dữ liệu.
Nếu có một, hai thứ cụ thể thì đi tìm đúng những thứ đó, đừng thu thập lan man.
Rất nhiều việc trì hoãn dưới danh nghĩa "cần thêm thông tin" thật ra là đã đủ thông tin và chỉ thiếu sự chấp nhận rủi ro.
Tính theo mức mất, không theo mức được
Với doanh nghiệp nhỏ thì đây là nguyên tắc quan trọng:
Câu hỏi đầu tiên không phải "được gì nếu đúng" mà là "mất gì nếu sai, và có sống được không".
Đừng bao giờ đặt cược cái làm mình chết — dù khả năng thắng cao. Một cơ hội tốt mà nếu sai thì mất nhà thì không phải cơ hội tốt.
Chấp nhận nhiều lần sai nhỏ để đổi lấy khả năng thử nhiều.
Giữ tiền cho giai đoạn xấu thay vì đầu tư hết vào lúc tốt.
Bốn cái bẫy tâm lý hay gặp
Chi phí chìm. Đã bỏ tiền vào một việc nên tiếp tục dù nó không hoạt động. Câu hỏi đúng: nếu hôm nay mới bắt đầu, mình có làm việc này không.
Tìm bằng chứng ủng hộ. Đã nghiêng về một phương án thì chỉ để ý những gì phù hợp. Cách chống: bắt mình viết ra ba lý do phương án đó sai.
Quá tự tin sau một lần thành công. Một lần đúng có thể là may — và nó làm người ta đặt cược lớn hơn ở lần sau.
Nghe người nói to nhất. Khách phàn nàn to thì tưởng cả thị trường nghĩ vậy; người khen nhiều nhất thì tưởng là đại diện.
Cách bù việc không có ai để bàn
Đây là vấn đề thật của người làm chủ một mình:
Viết ra. Viết quyết định và lý do xuống giấy — chỉ riêng việc viết đã làm lộ ra chỗ lập luận hổng.
Ghi lại rồi xem lại sau. Viết dự đoán của mình, mở ra sau ba tháng. Sau một năm thì biết mình hay sai ở kiểu quyết định nào — đây là cách tự học nhanh nhất.
Tìm một người ngoài ngành để kể. Người không biết ngành hỏi những câu cơ bản mà người trong ngành không nghĩ tới.
Nhóm mấy chủ doanh nghiệp cùng quy mô gặp nhau định kỳ — khác ngành thì không cạnh tranh nên nói thật.
Hỏi nhân viên. Người trực tiếp làm thường biết điều mà chủ không thấy.
Chia nhỏ để thử
Với phần lớn quyết định, có cách biến nhóm ba thành nhóm một:
Thuê mặt bằng ngắn hạn hoặc thuê chung trước khi ký dài hạn.
Thử một mặt hàng trước khi nhập lô lớn.
Thuê thời vụ hoặc thử việc trước khi ký dài hạn.
Bán trước khi sản xuất — nhận đơn đặt trước để biết có nhu cầu.
Thử ở một chi nhánh trước khi làm cả hệ thống.
Mỗi lần chia nhỏ được là một lần đổi một quyết định khó thành vài quyết định dễ — và đó là kỹ thuật giá trị nhất trong bài này.
AI đổi được gì
Phần hữu ích, và với người làm chủ một mình thì đáng kể:
- Là nơi nghĩ thành tiếng. Kể vấn đề ra, bị hỏi lại, phải diễn đạt rõ — giải đúng cái thiếu lớn nhất là không có ai để bàn.
- Đóng vai người phản biện — yêu cầu nó tìm lý do phương án của mình sai.
- Dựng bảng so sánh phương án trên các tiêu chí mình quan tâm.
- Tính các kịch bản — nếu bán được một nửa dự kiến thì sao, nếu giá nhập tăng thì sao.
- Ghi lại quyết định và nhắc xem lại sau một khoảng thời gian.
- Tra thông tin mình xác định là sẽ thay đổi quyết định.
Ranh giới, và ở đây thì cần thẳng:
- Nó không biết ngành và không biết khách của bạn. Lời khuyên chung thì có, hiểu biết cụ thể thì không.
- Nó chiều theo người hỏi. Hỏi theo hướng muốn được xác nhận thì sẽ nhận được xác nhận — và với quyết định lớn thì đó là rủi ro thật. Nên hỏi ngược: "tìm lý do việc này sẽ thất bại".
- Không chịu trách nhiệm. Quyết định là của người chủ, và hệ quả cũng vậy.
- Không thay được người thật mà mình tin — nhất là ở quyết định nhóm ba.
- Không thay được việc chấp nhận rủi ro, vốn là phần khó nhất và không ai làm hộ.
Vì sao cái tên đáng chú ý
"Tự quyết" gọi đúng hoàn cảnh của người làm chủ: cuối cùng vẫn là mình quyết, một mình.
Từ ngắn, hai âm tiết, thuần Việt, và mang cả sự tự chủ lẫn sự cô đơn của vị trí đó.
Về nội dung, mảng ra quyết định bằng tiếng Việt gần như toàn bộ là bài dịch từ sách quản trị viết cho lãnh đạo tập đoàn — có phòng phân tích, có ban điều hành, có dữ liệu.
Chủ doanh nghiệp nhỏ thì quyết mấy chục việc mỗi tuần, không có dữ liệu, không có ai để bàn, và không có thời gian. Cho hoàn cảnh đó thì các khung quyết định phức tạp là vô dụng — thứ dùng được là vài nguyên tắc đơn giản, nhất là phân loại theo mức đảo ngược và chia nhỏ để thử.
AI đã làm cho việc có một đối tượng để nghĩ thành tiếng trở nên khả thi lần đầu tiên — đúng cái thiếu lớn nhất của người làm chủ một mình. Thứ còn khan hiếm là hiểu biết về cách dùng nó cho đúng, và một cái tên nói trúng vị trí của người phải quyết.
tuquyet.com là phần thứ hai.
Xem thông tin tên miền: tuquyet.com trên Tên Miền Đẳng Cấp
