Câu hỏi "Việt Nam có làm được AI không" đặt sai vấn đề, vì nó giả định AI là một thứ duy nhất.
Thực tế đó là một chuỗi nhiều khâu, mỗi khâu đòi hỏi năng lực và vốn rất khác nhau. Không nước nào làm hết cả chuỗi.
Các khâu trong chuỗi
Chế tạo chip chuyên dụng. Vốn cực lớn, tập trung ở vài nơi trên thế giới.
Huấn luyện mô hình nền. Chi phí rất cao, cần hạ tầng tính toán quy mô lớn.
Tinh chỉnh mô hình cho ngôn ngữ và lĩnh vực cụ thể. Chi phí vừa phải.
Xây ứng dụng trên mô hình có sẵn. Chi phí thấp, cần hiểu nghiệp vụ hơn là hiểu thuật toán.
Thu thập và làm sạch dữ liệu. Cần người, cần hiểu ngôn ngữ và bối cảnh.
Triển khai và vận hành trong doanh nghiệp. Cần hiểu quy trình thực tế.
Việt Nam không có điều kiện cạnh tranh ở hai khâu đầu trong tương lai gần. Bốn khâu sau thì khác hẳn.
Lợi thế thật
Dữ liệu tiếng Việt. Không ai ngoài người Việt làm tốt việc thu thập, làm sạch, đánh giá chất lượng dữ liệu tiếng Việt. Đây là lợi thế không ai lấy được, và nó là nền cho mọi thứ phía trên.
Hiểu nghiệp vụ trong nước. Một ứng dụng cho ngành y tế, nông nghiệp hay hành chính Việt Nam đòi hỏi hiểu cách mọi thứ thực sự vận hành ở đây.
Nhân lực kỹ thuật. Số lượng kỹ sư đông, chi phí cạnh tranh.
Thị trường trong nước đủ lớn để thử nghiệm.
Ngành cần số hoá còn nhiều. Chỗ nào chưa số hoá thì chỗ đó còn dư địa lớn.
Rào cản thật
Dữ liệu phân tán và chất lượng thấp. Dữ liệu trong doanh nghiệp và cơ quan thường không sạch, không chuẩn hoá, không liên thông. Đây là rào cản lớn nhất và ít được nói nhất — mọi dự án đều vấp phải nó trước khi vấp phải vấn đề kỹ thuật.
Thiếu người có kinh nghiệm triển khai thật, khác với người biết lý thuyết.
Doanh nghiệp chưa sẵn sàng. Nhiều nơi chưa số hoá quy trình cơ bản thì chưa có gì để đưa vào.
Chi phí hạ tầng tính toán.
Chảy máu nhân lực. Người giỏi được các công ty nước ngoài trả cao hơn nhiều.
Khung pháp lý về dữ liệu còn đang hình thành.
Chỗ nên tập trung
Ứng dụng theo ngành cụ thể. Không cạnh tranh ở mô hình nền, mà làm sản phẩm giải đúng bài toán của một ngành — nơi hiểu biết nghiệp vụ quan trọng hơn năng lực thuật toán.
Dữ liệu tiếng Việt chất lượng cao. Xây bộ dữ liệu chuẩn cho từng lĩnh vực chuyên môn — y tế, pháp luật, giáo dục. Đây là tài sản dùng được lâu dài.
Dịch vụ triển khai cho doanh nghiệp. Nhu cầu lớn và không ai làm.
Đào tạo lại lực lượng lao động.
Ngôn ngữ dân tộc thiểu số. Mảng không ai ngoài Việt Nam làm, và có giá trị bảo tồn.
Điều nên nói thẳng
Không phải mọi doanh nghiệp đều cần AI. Nhiều nơi cần một bảng tính gọn gàng và một quy trình rõ ràng hơn.
Sản phẩm chỉ gọi mô hình của người khác rồi đổi giao diện không có gì bảo vệ. Ai cũng làm được trong một tuần.
Giá trị bền nằm ở dữ liệu riêng và quan hệ với khách hàng, không nằm ở việc dùng mô hình nào.
Thổi phồng gây hại cho chính ngành. Dự án hứa nhiều rồi không giao được làm doanh nghiệp mất niềm tin vào cả lĩnh vực.
AI đổi được gì
Ở đây câu hỏi ngược lại: chính lĩnh vực này đang đổi cái gì.
- Hạ rào cản viết phần mềm. Một người làm được việc mà trước cần cả nhóm — điều này có lợi đặc biệt cho nước có nhiều người muốn khởi nghiệp mà ít vốn.
- Xoá rào cản ngôn ngữ trong việc tiếp cận tài liệu kỹ thuật và bán ra nước ngoài.
- Thay đổi cơ cấu việc làm ngành công nghệ. Nhóm lập trình mức đầu vào — phần mà nhân lực Việt Nam đang đông nhất — chịu ảnh hưởng trực tiếp.
Ranh giới cần giữ khi làm sản phẩm:
- Không dùng dữ liệu cá nhân khi chưa có cơ sở.
- Không triển khai hệ thống tự quyết định ở lĩnh vực ảnh hưởng tới quyền của người dân mà không có người chịu trách nhiệm và đường khiếu nại.
- Nói rõ giới hạn của sản phẩm thay vì bán kỳ vọng.
Vì sao cái tên đáng chú ý
Tên nước ghép với tên lĩnh vực, phần đuôi tổ chức phi lợi nhuận — gợi một nơi nói về hệ sinh thái, không phải một công ty bán sản phẩm.
Đó là vai trò đang thiếu: nơi tập hợp thông tin về ai đang làm gì, dữ liệu tiếng Việt nào đã có, chính sách đang đi đâu, nhân lực ở đâu.
Tên đọc được bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh — quan trọng vì mảng này có cả đối tác và nhà đầu tư nước ngoài quan tâm.
AI đã làm cho việc dựng sản phẩm và viết nội dung thành gần như miễn phí, nên số dự án gắn nhãn công nghệ sẽ bùng nổ. Thứ còn khan hiếm là dữ liệu tiếng Việt chất lượng và người triển khai được thật, cùng một cái tên đủ tầm để đứng tên cả hệ sinh thái.
vietnamai.org là phần thứ hai.
Xem thông tin tên miền: vietnamai.org trên Tên Miền Đẳng Cấp
